Niğde'de Kiliseler
ÖMER FETHİ GÜRER
borbir@mynet.com
16.10.2006
Niğde Osmanlı döneminde gayrimüslimlerin kimi zaman nüfusun % 30’unu oluşturduğu illerdendir.O dönemde azınlıklar inançlarına göre bölgede çok sayıda kilise inşa etmişlerdir. Niğde bölgesinde köy ve kasabalarda tarihi dokuyu yerinde gördüm. Osmanlı döneminde inşa edilen çok sayıda kilise vardıç Kimi cami kimi kullanılacak kadar sağlam yapı olarak dikkat çekiyordu.
Kültür ve Turizm Müdürlüğü verileri ile Niğde ilinde 1914 yılında Osmanlı yönetimi döneminde Niğde ilinde 378.883 Müslüman, 217.686 Rum, 13.207 Ermeni, 161 Bulgar, 815 Katolik, 253 Protestan, 785 Latin ve 27967 Yahudi yaşadığı saptanmıştı.
Doğal olarak bu nüfus yapısı içinde dini inanışlarına göre ibadet yerleri yapılmıştı. Osmanlı döneminde Niğde’de çoğu köyde cami yerine kilise oluşu ilginç bir ayrıntı idi. Bu kiliselerden bazıları mübadele öncesi o yörede yaşayan gayrimüslimler tarafından kullanılmasını önlemek için yıkılarak yok edildiği anlatılagelendi..Kalan yapıların önemli bölümü ise günümüze değin erdi.
Osmanlı döneminde Niğde’de Camiden çok kilise yapılmış olması ayrı bir inceleme konusu olabilir.Balkanlar da Camiler yapan Osmanlı İmparatorluğunun seferler dışında bölgede büyük sayılacak eserleri Niğde ve Bor’da sayılı camilerdir. Kiliselerin Osmanlı döneminde camiden çok yapılmış olması Niğde yaşayan gayrimüslimlerin varlıklı kesimi oluşturmalarından kaynaklandığı söylenebilir.Ancak yerleşmelerde görüleceği üzere o dönem köylerin gelişmişliği sınırlıdır.
Bölgede Tyana -Kemerhisar kazılarında açığa çıkan ve M.S 3 YY ait kilise kalıntısı, Gümüşler Manastırı ve Hellena-Aktaş Kilisesi ile Altunhisar Yeşilyurt Kilisesi, Çukurkuyu yaylasında yıkıntıları ayakta kalan kilise dokusu dışındaki kilise yapıları çoğunluğu 18-19 yüzyıllarda yapıldığı saptanmıştır.
Niğde’de gayrimüslimler tarafından inşa edilen kiliselerden Bazıları cami olarak halen ibadete açık olan yapılarken Misli- Hasaköy- Kurdunus-Niğde Merkez ve Bor Kiliselerinin yerel müze olarak açılması yönünde istekler bulunmaktadır.
Niğde’de bulunan ve kullanılabilir kilise sayısı 30 civarındadır. Niğde merkez’de 3 kiliseden Aşağı Kayabaşı’ndaki Kilise Begüm Cami olarak ibadete açıktır. Kale yakınında Sungurbey Camiye bakan eski Tekel deposu Prodromos Kilisesi ile yakınındaki Ermenilerce kullanılan Stephanos Kilisesi bakım gördüğünde kullanılacak yapılar olarak durmaktadır.
Bor Merkez ilçede Orta Mahalle’de Cığızlar Konağı olarak bilinen Ermeni Kilisesi’de uzun yıllar Tekel deposu olarak kullanılmıştır. Yerel müze yapılması istenmektedir. Soku başı Mahallesindeki Kilise ise uzun yıllar sinema olarak kullanılmış, Bor Belediyesine aittir.
Bor’da Kaya dibinde bir, Sivri kisle’de 7 kilise süreç içinde yok olmuştur.
Altunhisar’da Ova’da bir Ermeni Kilisesi bulunmaktadır. Yeşilyurt Asmaz ise Romalılardan Kalan bir kilise vardır.Çukurkuyu kasabasında kilise bir manastır kalıntısı içindedir.
Niğde Eski Köy kilisesi boş, kullanılabilir durumdadır. Hançerli Kilise Cami dönüştürülmüştür. Kumluca ve Fertek bir Kilise de cami olarak kullanılmakta diğer bir kilise ise haraptır. Kurdunus (Hamamlı) Yılanlı Kilise ise temizlenmiş ve turizm amaçlı değerlendirilmesi beklenmektedir. Yeşilburç kasabasında 2 kilise vardır. Biri cami olarak kullanılmakta biri ise harap bulunmaktadır. Ballı kilisesi depo durumundadır. Hasaköy kilisesi ise görkemli bir yapı olarak turistlerin ilgisini çekmekte onarılarak müze yapılması istenmektedir. Aktaş 2 kiliseden biri cami diğeri kurtarma çalışmaları yapılmaktadır.
Bor Kavuklu Kilise camiye döndürülmüştür. Uluağaç ve Kiçiağaç Kilisleri harap durumdadır. Ovacık Kilise cami olarak kullanılmaktadır. Dikilitaş iki kiliseden biri halı atölyesi yapılmış diğeri harap durumdadır. Karatlı ve Taşlıca kiliseleri yok olmuştur Kılan’da iki kiliseden biri cami diğeri haraptır.Narköy kilisesi kullanılabilecek konumdadır.Ayrıca bölgede kaya oyma Kilislerde bulunmaktadır.
Misli Kilisesi bölgede en büyük kilisesidir. Turistlerin ilgi gösterdiği kilise müze olması istenmektedir.
Çarıklı Kilise cami olarak ibadete açıktır. Suluca ova, Çamardı’da kiliselerin olduğu yerlerdi. Hacıabdullah girişinde yer alan yıkıntının da kilise kalıntısı olduğu söylenmektedir. Gayrimüslimler Mübadele döneminde kiliseleri yıkmamışlar, ancak manastırları ve son dönemde yaptıkları okulları yıkmışlardır.
Okul kalıntıları Hasaköy ve Ballı’da mevcuttur. Niğde ve Bor’da azınlık okullarının varlığı da bilinmektedir.
Manastır olarak Niğde tek görkemli doku Gümüşler Manastırı’dır. Ovacık’ta kiliseden dönme cami karşısında Manastır’ın alt katı harap yapı olarak kalmıştır. İftiyan ve Çukurkuyu’da yapılar bu anlamda inceleme beklemektedir.
Kurdunus’ta, Ovacık, Hançerli’de Manastırlar gayrimüslimler yıkarak gitmiştir. Hançerli’de yapının iskeleti görülebilmektedir.
Niğde diğer yerleşmelerinde Ulukışla ile diğer alanlarda özellikle ipek yolu uzantısında kiliseler kalıntı olarak bulunduğu ifade edilmektedir.Ancak söylenen bu yerleri gidip görmedim.
Niğde Osmanlı döneminde gayrimüslimlerin kimi zaman nüfusun % 30’unu oluşturduğu illerdendir.O dönemde azınlıklar inançlarına göre bölgede çok sayıda kilise inşa etmişlerdir. Niğde bölgesinde köy ve kasabalarda tarihi dokuyu yerinde gördüm. Osmanlı döneminde inşa edilen çok sayıda kilise vardıç Kimi cami kimi kullanılacak kadar sağlam yapı olarak dikkat çekiyordu.
Kültür ve Turizm Müdürlüğü verileri ile Niğde ilinde 1914 yılında Osmanlı yönetimi döneminde Niğde ilinde 378.883 Müslüman, 217.686 Rum, 13.207 Ermeni, 161 Bulgar, 815 Katolik, 253 Protestan, 785 Latin ve 27967 Yahudi yaşadığı saptanmıştı.
Doğal olarak bu nüfus yapısı içinde dini inanışlarına göre ibadet yerleri yapılmıştı. Osmanlı döneminde Niğde’de çoğu köyde cami yerine kilise oluşu ilginç bir ayrıntı idi. Bu kiliselerden bazıları mübadele öncesi o yörede yaşayan gayrimüslimler tarafından kullanılmasını önlemek için yıkılarak yok edildiği anlatılagelendi..Kalan yapıların önemli bölümü ise günümüze değin erdi.
Osmanlı döneminde Niğde’de Camiden çok kilise yapılmış olması ayrı bir inceleme konusu olabilir.Balkanlar da Camiler yapan Osmanlı İmparatorluğunun seferler dışında bölgede büyük sayılacak eserleri Niğde ve Bor’da sayılı camilerdir. Kiliselerin Osmanlı döneminde camiden çok yapılmış olması Niğde yaşayan gayrimüslimlerin varlıklı kesimi oluşturmalarından kaynaklandığı söylenebilir.Ancak yerleşmelerde görüleceği üzere o dönem köylerin gelişmişliği sınırlıdır.
Bölgede Tyana -Kemerhisar kazılarında açığa çıkan ve M.S 3 YY ait kilise kalıntısı, Gümüşler Manastırı ve Hellena-Aktaş Kilisesi ile Altunhisar Yeşilyurt Kilisesi, Çukurkuyu yaylasında yıkıntıları ayakta kalan kilise dokusu dışındaki kilise yapıları çoğunluğu 18-19 yüzyıllarda yapıldığı saptanmıştır.
Niğde’de gayrimüslimler tarafından inşa edilen kiliselerden Bazıları cami olarak halen ibadete açık olan yapılarken Misli- Hasaköy- Kurdunus-Niğde Merkez ve Bor Kiliselerinin yerel müze olarak açılması yönünde istekler bulunmaktadır.
Niğde’deki kullanılabilir kilise sayısı 30 civarındadır. Niğde merkez’de 3 kiliseden Aşağı Kayabaşı’ndaki Kilise Begüm Cami olarak ibadete açıktır. Kale yakınında Sungurbey Camiye bakan eski Tekel deposu Prodromos Kilisesi ile yakınındaki Ermenilerce kullanılan Stephanos Kilisesi bakım gördüğünde kullanılacak yapılar olarak durmaktadır.
Bor Merkez ilçede Orta Mahalle’de Cığızlar Konağı olarak bilinen Ermeni Kilisesi’de uzun yıllar Tekel deposu olarak kullanılmıştır. Yerel müze yapılması istenmektedir. Soku başı Mahallesindeki Kilise ise uzun yıllar sinema olarak kullanılmış, Bor Belediyesine aittir.
Bor’da Kayadibi'nde bir, Sivri kisle’de 7 kilise süreç içinde yok olmuştur.
Altunhisar’da Ova’da bir Ermeni Kilisesi bulunmaktadır. Yeşilyurt Asmaz ise Romalılardan Kalan bir kilise vardır.Çukurkuyu kasabasında kilise bir manastır kalıntısı içindedir.
Niğde Eski Köy kilisesi boş kullanılabilir durumdadır. Hançerli Kilise Cami dönüştürülmüştür. Kumluca ve Fertek bir Kilise de cami olarak kullanılmakta diğer bir kilise ise haraptır. Kurdunus (Hamamlı) Yılanlı Kilise ise temizlenmiş ve turizm amaçlı değerlendirilmesi beklenmektedir. Yeşilburç kasabasında 2 kilise vardır. Biri cami olarak kullanılmakta biri ise harap bulunmaktadır. Ballı kilisesi depo durumundadır. Hasaköy kilisesi ise görkemli bir yapı olarak turistlerin ilgisini çekmekte onarılarak müze yapılması istenmektedir. Aktaş 2 kiliseden biri cami diğeri kurtarma çalışmaları yapılmaktadır.
Bor Kavuklu Kilise camiye çrvrilmiştir. Uluağaç ve Kiçiağaç Kilisleri harap durumdadır. Ovacık Kilise cami olarak kullanılmaktadır. Dikilitaş iki kiliseden biri halı atölyesi yapılmış diğeri harap durumdadır. Karatlı ve Taşlıca kiliseleri yok olmuştur Kılan’da iki kiliseden biri cami diğeri haraptır.Narköy kilisesi kullanılabilecek konumdadır.Ayrıca bölgede kaya oyma Kilislerde bulunmaktadır.
Misli kilisesi bölgenin en büyük kilisesidir. Turistlerin ilgi gösterdiği kilise müze olması istenmektedir.
Çarıklı kilise cami olarak ibadete açıktır. Suluca ova, Çamardı’da kiliselerin olduğu yerlerdi. Hacıabdullah girişinde yer alan yıkıntının da kilise kalıntısı olduğu söylenmektedir. Gayrimüslimler Mübadele döneminde kiliseleri yıkmamışlar, ancak manastırları ve son dönemde yaptıkları okulları yıkmışlardır.
Okul kalıntıları Hasaköy ve Ballı’da mevcuttur. Niğde ve Bor’da azınlık okullarının varlığı da bilinmektedir.
Manastır olarak Niğde tek görkemli doku Gümüşler Manastırı’dır. Ovacık’ta kiliseden dönme cami karşısında Manastır’ın alt katı harap yapı olarak kalmıştır. İftiyan ve Çukurkuyu’da yapılar bu anlamda inceleme beklemektedir.
Kurdunus’ta, Ovacık, Hançerli’de Manastırlar gayrimüslimler yıkarak gitmiştir. Hançerli’de yapının iskeleti görülebilmektedir.
Niğde diğer yerleşmelerinde Ulukışla ile diğer alanlarda özellikle ipek yolu uzantısında kiliseler kalıntı olarak bulunduğu ifade edilmektedir.Ancak söylenen bu yerleri gidip görmedim.
Gürer'in Turizm Forumu'nda daha önce yayımlanan yazıları :
|
